Ta strona używa mechanizmu ciasteczek (Cookie). Więcej informacji znajdą Państwo w Polityce Cookies. Zamknij okno
Zapraszam na stronę: Kancelaria Warszawa

Polemiki: Kościół nie jest bezpodstawnie wzbogacony

Paweł Pelc/Postawą zwrotu mienia, wypłaty odszkodowania lub wydania nieruchomości zamiennej były niewzruszalne orzeczenia Komisji Majątkowej — pisze radca prawny w Kancelarii Radcy Prawnego Pawła Pelca

Prof. Ewa Łętowska uważa, że gminy mogą się domagać zwrotu przekazanych Kościołowi nieruchomości  na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu („Niech zwraca ten, kto zyskał”, „Rz” z 18 sierpnia). Jej zdaniem nieruchomości oddane przez gminy Kościołowi Katolickiemu po wejściu w życie Konstytucji RP zostały przekazanie bez podstawy prawnej, gdyż  jedyną podstawą prawną transferu mienia gmin na rzecz Kościoła Katolickiego było rozporządzenie zakwestionowane przez Trybunał Konstytucyjny, a zatem po orzeczeniu Trybunału podstawa prawa świadczenia odpadła. Zgodnie z art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. Trudno zgodzić się z takim rozumowaniem.
Nieporozumienie
Na początek warto wskazać inną pomyłkę. Zdaniem byłej rzeczniczki praw obywatelskich Komisja Majątkowa miała działać dwa lata, a działała 22. Gdyby Komisja skończyła swoją działalność we wskazanym terminie, wówczas w ogóle nie byłoby problemów.
Teza ta jest nieporozumieniem, bo dwuletni termin zakreślony przez ustawodawcę nie dotyczył okresu działania Komisji Majątkowe. Był to zawity termin na zgłaszanie roszczeń przez kościelne osoby prawne. Nie zgłoszenie wniosku w tym terminie powodowało wygaśnięcie roszczenia o zwrot mienia (w 1991 r. przedłużono go do 31 grudnia 1992 r.). Ustawa nie zakreślała terminu dla rozpatrywania tych roszczeń, a więc okresu działalności Komisji Majątkowej.
Co orzekł Trybunał
W orzeczeniu  z  8 czerwca 2011 r. (K 3/09), opublikowanym w DzU nr 129, poz. 748,  Trybunał Konstytucyjny  orzekł, że art. 63 ust. 9 ustawy z  17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w RP (DzU nr 29, poz. 154 ze zm.) jest niezgodny  art. 92 ust. 1 Konstytucji RP.
W konsekwencji Trybunał  uznał, że wyrok ten nie jest równoznaczny ze stwierdzeniem niezgodności z Konstytucją wydanego na podstawie tego przepisu ustawy rozporządzenia Rady Ministrów z 21 grudnia 1990 r. w sprawie wyłączania nieruchomości zamiennych lub nakładania obowiązku zapłaty odszkodowania na rzecz kościelnych osób prawnych (DzU  z 1991 r. nr 1 poz. 2; dalej: rozporządzenie RM), choć  zgodnie z ogólnosystemowymi regułami kolizyjnymi, rozporządzenie również traci moc obowiązującą.
W swoich wywodach Trybunał przyznał, że w Konstytucji RP nie przewidziano uchylenia przepisów ustaw zawierających upoważnienia do wydania rozporządzenia, pozbawionych wytycznych dla wydającego rozporządzenia wymaganych przez art. 92 ust. 1 Konstytucji RP (zgodnie z którym upoważnienie do wydania rozporządzenia powinno określać organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu), ani nie określa ona terminu ich dostosowania do art. 92 ust. 1 Konstytucji, mimo to uznał się władny do oceny zgodności delegacji ustawowej z art. 63 ust. 9 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w RP z wytycznymi wynikającymi z art. 92 ust. 1 Konstytucji RP. Z utraty mocy prawnej rozporządzenia RM  nie wynika jednak odpadnięcie podstawy prawnej do przekazania nieruchomości Kościołowi Katolickiemu w Polsce.
Podstawą jest ustawa
Podstawą prawną rozstrzygnięć Komisji Majątkowej były normy wynikające z ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego RP. Zgodnie z nimi regulacja mogła polegać bądź na zwrocie nieruchomości, przyznaniu nieruchomości zamiennych lub odszkodowania. Regulacja nie mogła naruszać praw nabytych przez niepaństwowe osoby trzecie, w szczególności przez inne kościoły i związki wyznaniowe oraz rolników indywidualnych. Gminy nie mieszczą się w pojęciu niepaństwowych osób trzecich zatem nie dotyczyło ich wyłączenie określone w art. 61 ust. 4 pkt  3 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w RP. Oznacza to, że orzeczenie Komisji Majątkowej mogło dotyczyć także mienia utraconego przez Kościół a następnie skomunalizowanego. A skoro tak, to na gminach posiadających to mienie w momencie rozstrzygania przez Komisję Majątkową ciążył obowiązek zaspokojenia roszczenia w każdej z form przewidzianych w ustawie, w zależności od treści rozstrzygnięcia Komisji Majątkowej: albo w naturze, albo przez wydanie nieruchomości zamiennej, albo przez wypłatę odszkodowania.
Podstawą prawną objęcia postępowaniem regulacyjnym mienia gminnego były zatem przepisy rangi ustawowej, obowiązujące w momencie wydawania rozstrzygnięć przez Komisję Majątkową. Rozporządzenie RM, które utraciło moc w wyniku orzeczenia TK z 8 czerwca 2011 r.,  jedynie ograniczało możliwość dochodzenia odszkodowania od gmin (przenosząc go wyłącznie na Skarb Państwa) lub nałożenia obowiązku wydania nieruchomości zamiennych na gminy inne niż te, które były właścicielami nieruchomości utraconych przez Kościół Katolicki. Zatem zarówno utrata mocy obowiązującej przez art. 63 ust. 9 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego jak i rozporządzenia RM  nie ma żadnego praktycznego znaczenia w związku z zakończeniem działalności przez Komisję Majątkową przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał.
Nie ma przesłanek
Do podobnych wniosków doszedł zresztą sam Trybunał, który w uzasadnieniu wyroku stwierdził, że „Trybunał podkreśla, że uchylenie art. 63 ust. 9 ustawy nie powoduje zrealizowania się przesłanki wznawiania postępowań, o której mowa w art. 190 ust. 4 Konstytucji, w odniesieniu do rozstrzygnięć zapadłych na podstawie rozporządzenia w sprawie wyłączenia nieruchomości zamiennych lub nakładania obowiązku zapłaty odszkodowania na rzecz kościelnych osób prawnych. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem rozstrzygnięcia Trybunału był przepis ustawy upoważniający do wydania rozporządzenia. Przepis ten nie stanowił podstawy dla żadnych rozstrzygnięć indywidualnych. Podstawę taką stanowiły przepisy ustawowe przewidujące możliwość przyznawania nieruchomości zastępczych w postępowaniu regulacyjnym, natomiast przepisy rozporządzenia miały tu zastosowanie dla ograniczenia zakresu luzów decyzyjnych przy przyznawaniu tych nieruchomości z majątku gminnego przez Komisję Majątkową. Przepisy te działały zatem na korzyść gmin.
Zgodnie z ogólną zasadą, postępowanie może być wznawiane tylko wtedy, gdy Trybunał  orzeknie o niezgodności aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach (por. wyrok z 11 lutego 2010 r., sygn. K 15/09 oraz wyrok z 9 marca 2011 r., sygn. P 15/10, OTK ZU nr 2/A/2011, poz. 9).”
Nie budzi wątpliwości, że postępowanie regulacyjne uregulowane było w ustawie, która nie wyłączyła z jego zakresu mienia skomunalizowanego. Postawą zwrotu mienia, wypłaty odszkodowania przez SP lub wydania nieruchomości zamiennej były niewzruszalne orzeczenia Komisji Majątkowej.
W tej sytuacji brak jest przesłanek do uznania, że po orzeczeniu Trybunału odpadła podstawa prawna świadczenia i można zastosować przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, jak sugerowała na łamach „Rz” prof. Ewa Łętowska.
----
Autor jest wiceprezesem Agencji Ratingu Społecznego sp. z o. o.

Rzeczpospolita, 23 sierpnia 2011, str. C8


Zapraszam na stronę mojej kancelarii: Kancelaria Warszawa | kancelariapelc.com